Hayvan ısırıkları önemli bir halk sağlığı sorunudur. Bir hayvan ısırığında iki sorunla karşı karşıya kalınmaktadır.
– Vücutta ortaya çıkan doku yaralanması,
– Daha sonra oluşabilecek enfeksiyonlar yani mikrobik hastalıklardır.
Bu enfeksiyonların başında tetanoz ve kuduz gelmektedir.
Acilen tedavi edilmezse hastalık öldürücüdür.
Ne Yapılır
- Yaşamsal bulgular değerlendirilir.
- Yaraya bakmadan önce eller su ve sabunla yıkanır.
- Mümkünse eldiven giyilir eğer eldiven giyilemez ise temiz bir plastik poşet kullanılarak hasta/yaralının kanı veya yarası ile temas önlenir.
- Isırık yeri 10-15 dakika su ve sabunla yıkanır.
- Yara şiddetli kanıyorsa yaraya doğrudan bası uygulayarak kanama durdurulur.
- Yara kuru temiz bir bez veya bandajla örtülür. Hasta/yaralının kuduz ve/veya tetanoz aşıları ve yara bakımı için bir sağlık kuruluşuna başvurması sağlanır.
- Yaralanma ciddi ve yaralının hayati tehlikesi mevcutsa derhal 112 acil yardım numarası aranır. Hasta/yaralının yarasına bakmadan önce ve sonra eller yıkanır. Elleri yıkamak için sabun ve dezenfektanlar kullanılır.
- Yara üzerine herhangi yabancı bir madde (çeşitli otlar, biber, yağ, benzin vs) dökmekten ve yara üzerinde herhangi bir işlem yapmaktan kaçınılır.
- Hayati tehlike oluşturmasa dahi, köpek (veya başka bir hayvan) tarafından ısırılan kişinin mutlaka en yakın sağlık kuruluşuna başvurması sağlanır.
- Kuduz aşısı yapılmamış hayvanlar en az 10 gün gözetim altında tutulur.
- Hayvanı yakalamak için çabalanmaz ve hayvana yaklaşılmaz. (Hayvanı yakalamak için çabalanmaktan ve hayvana yaklaşmaktan kaçınılır).
- Kesinlikle gerekli olmadıkça hayvan öldürülmez (öldürmekten kaçınılır) eğer öldürülmesi gerekiyorsa, kuduz muayenesi için hayvanın baş ve beynini hasardan korunur.
- Uygun önlemler almadan hayvana dokunulmaz.
- Enfekte tükürük hayvanın derisinde ve tüylerinde olabilme ihtimali nedeni ile eldiven giyilir veya ölü bir hayvan taşımak zorunda kalınırsa bir kürek kullanılır.
Yılan Isırıkları
Yılan ısırıklarının etkileri yılanın türüne göre değişir. Ancak genel kabul tüm yılan ısırıklarına zehirliymiş gibi muamele edilmesidir.
Ne Yapılır
- Hasta/yaralıya uzanması ve hareket etmemesi söylenir.
- Sakin kalmak ve hareket etmemek zehrin yayılmasını yavaşlatacağı için hasta/yaralı sakinleştirilir.
- Mümkünse eldiven giyilir eğer eldiven giyilemez ise temiz bir plastik poşet kullanılarak hasta/yaralının kanı veya yarası ile temas önlenir.
- Şişme nedeniyle kan akışını engelleyecek yüzük ve saat gibi takılar ve sıkı giysiler çıkarılır.
- Yara temiz bir pamuklu bez veya bandajla örtülür.
- Isırık yeri kol ve bacaklarda ise yara üstünden dolaşımı engellemeyecek şekilde bandaj uygulanır.
- 112 acil yardım numarası aranarak ya da aratarak yardım istenir.
- Tıbbi yardım sağlanıncaya kadar hasta /yaralı ile birlikte kalınır.
- Yaşamsal bulguları gözlemlenir.
- Yılan ısırığında yara üzerine soğuk veya buz uygulaması yapılmaz.
- Enfeksiyona yol açma ve yara iyileştirmesini geciktirme riski nedeniyle yara üzerine kesinlikle herhangi bir (vakumla, şırınga ya da ağızla yaranın emilmesi, kesilmesi, enjeksiyon gibi) işlem yapılmaz. (yapmaktan kaçınılır)
- Yılan ısırıklarında turnike uygulaması yapılmaz.
Denizanası Sokmaları
Denizanaları her okyanus ve denizde bulunur. Denizanası dokunaçlarında küçük ve içi zehir dolu mızrakları vardır. Bunları kurbanlarına saplayarak zehirlenmelere neden olurlar. Çoğunluğu zararsız olmasına rağmen, bazı türleri yerel (lokal) ve tüm vücudu ilgilendiren (sistemik) reaksiyonlara neden olabilir. Çoğu zaman, sadece küçük ve genellikle yanıklara benzeyen kaşıntılı reaksiyonlara neden olurlar. Bu lezyonlar genellikle birkaç gün ile birkaç hafta arası bir sürede kendiliğinden iyileşir.
Nadir de olsa sokma yerinde sonradan renk değişikliği meydana gelebilir. Kutu denizanası ve mavi şişe denizanaları zehirli denizanalarıdır. Bu türlere Türkiye’de pek rastlanılmamaktadır.
Ne Yapılır
- Kişinin sokma bölgesini ovması önlenir.
- Denizanasının dokunaçlarını çıkarılır. Eğer dokunaçlar yapışık durumda ise; bunlar kredi kartı gibi düz bir nesne kullanılarak kazıyarak çıkarılır.
- Denizanasının dokunaçlarının etkisiz hale getirilmesi için coğrafi bölgeye ve denizanası türüne göre; deniz suyu, karbonat ve sirke veya sokmanın olduğu yere ısı uygulaması yapılır.
- Tatlı su zehrin açığa çıkmasına ve daha fazla zehirlenmeye neden olabileceğinden tatlı su uygulaması yapılmaz.
- Denizanasının türünden emin olunamıyorsa temas bölgesi sadece deniz suyu ile iyice durulanır.
- Ölümcül denizanası olan bölgelerde hemen 112 acil yardım numarasını arayarak ya da aratarak yardım istenir.
- Denizanası sokmalarının tedavisinde basınçlı bandajlar kullanılmaz.
Böcek Isırıkları Veya Sokmaları
Böcek ısırığı veya sokmalarının çoğu, ısırık veya sokma bölgesi ile sınırlı küçük reaksiyonlara neden olur ve genellikle de evde tedavi edilebilir. Ancak ağız ve boğaz bölgesindeki ısırık veya sokmalar, oluşabilecek şişlik nedeniyle tehlikelidir ve hayatı tehdit edebilir.
Bazı insanlarda böcek ısırık veya sokmasına karşı alerjik reaksiyon meydana gelir. Bu reaksiyon yerel (lokal) veya tüm vücudu ilgilendiren (sistemik) tarzda olabilir.
Isırma veya sokmaya neden olan hayvana göre ortaya çıkan belirti ve bulgular değişebilir. Örneğin;
Arı sokmasında; Sokma bölgesi ağız veya boğaz ise, ortaya çıkan yerel reaksiyon hava yolu tıkanıklığına neden olabilir. Özellikle arı birkaç yerden soktuysa, nefes borusuna yakın bir yerden soktuysa ya da kişi alerjik bünyeli ise ciddi anlamda risk oluşturur.
Kene ısırığında; Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi, Lyme ve Tularemi gibi hastalıklar görülebilir.
Akrep sokmasında; Akrep zehirli ise tüm vücudu ilgilendiren (sistemik) ciddi bulgular ortaya çıkabilir.
Kene Isırıkları
Kene ısırıkları sıklıkla ağrısız olduğu için, genellikle ısırılan kişiler keneyi ancak ısırıldıktan çok sonra fark ederler. Kenenin fark edildikten sonra en kısa sürede vücuttan uzaklaştırılması önemlidir. Kenenin insan vücudunda kaldığı sürenin uzaması ile hastalık geçiş riski artmaktadır. Özellikle bu süre 24 saat ve üzerinde ise risk daha da artmaktadır. Bu nedenle kenenin hızlıca ve parçalamadan çıkarılması gereklidir.
Kenenin tutunduğu ciltten çıkarılma işlemi;
- Keneye asla çıplak elle dokunulmaz ve eldiven giyilir.
- Keneleri ince cımbız kullanarak (parmaklarla değil) çıkarılır.
- Keneyi mümkün olduğu kadar cilde yapıştığı yere en yakın yerden baş kısmından tutularak çok sıkmadan yukarı doğru çekerek çıkartılır.
- Kenenin baş ve ağız kısmının tam olarak çıkartılmasına dikkat edilir.
- Çıkartmak için kene bükülmez veya sarsılmaz.
- Kenenin gövdesini sıkılmaz, ezilmez ve patlatılmaz.
- Vazelin, alkol, benzin, mazot ve aseton gibi maddeler uygulanmaz.
- Sıcak uygulamaz. Kibrit, çakmak veya sigara ile yakmaya çalışılmaz.
- Keneyi çıkartmışsanız gerekli kan testlerini yaptırtmak için, keneyi çıkartamadıysanız veya keneyi çıkartma işlemini yapamayacağınızı düşünüyorsanız zaman kaybetmeden ısırılan kişinin mutlaka en yakın sağlık kuruluşuna başvurması sağlanır.
Örümcek Isırıkları
Örümcekler et obur hayvanlardır ve kurbanlarını zehirleyerek felç ederler. Örümceklerin dişleri, insan cildini geçebilecek kadar uzun ve zehir miktarları yeterli düzeyde olmadığından dolayı genel olarak insanları nadiren ve az miktarda etkilerler. Örümcek ısırığı sıcak aylarda daha sık görülür. Örümcek ısırığının teşhis edilmesi zordur, çünkü çoğu insan örümcekleri asla görmez ve ısırıklar tipik olarak çok az ağrıya neden olur. Her ne kadar ısırıkların %98-99 kadarı zararsız olsa da nadiren doku ölümü ile sonuçlanan yaralar, tüm vücudu ilgilendiren (sistemik) zehirlenmeler ve bazen de ölüm meydana gelebilir.
- Isırılan bölgeyi etkilenen bölge su ve sabunla yıkanır.
- Isırılan bölgeye etkilenen bölge soğuk uygulama yapılır.
- Kan dolaşımını engellemeyecek şekilde bandaj uygulanır.
- Örümceğin ısırdığı bölgede kızarıklık ve ağrı artışına ilave olarak uyuşukluk başlarsa zaman kaybetmeden hasta /yaralının mutlaka en yakın sağlık kuruluşuna başvurması sağlanır.
- Hasta/ yaralıda tüm vücudu ilgilendiren (sistemik) bulgular varsa hemen 112 acil yardım numarasını aranarak ya da aratarak yardım isteyin istenir.
Akrep Sokmaları
Akrepler özellikle sıcak ve kuru iklimlerdeki genellikle kuytu yerlerde bulunurlar. Ülkemizde daha çok Güneydoğu Anadolu bölgesinde rastlanır.
Akrep uzun kuyruğunun sonundaki iğnesi ile sokar ve öldürücü olabilir. Akrebin soktuğu vücut bölgesinde kuvvetli bir yerel (lokal) belirti ve bulgular meydana gelir.
Sonrasında da olaya tüm vücudu ilgilendiren (sistemik) belirti ve bulgular eklenebilir.
- Hasta /yaralı sakinleştirilir.
- Etkilenen bölge hareket ettirilmez.
- Sokulan yer etkilenen bölge su ve sabunla nazikçe yıkanır.
- Sokulan yerin etkilenen bölge üzerine 15 dakika soğuk uygulama yapılır.
- Kan dolaşımını engellemeyecek şekilde bandaj uygulanır.
- Sokulan yere etkilenen bölgeye kesme veya emme gibi herhangi bir işlem yapılmaz.
- 112 acil yardım numarası aranarak ya da aratılarak yardım istenir.
Arı Sokmaları
Arı birkaç yerden soktuysa, nefes borusuna yakın bir yerden soktuysa ya da kişi alerjik bünyeli ise tehlikeli olabilir. Alerjik kişilerde sadece bir arı sokması bile dakikalar içerisinde nefes darlığına ve şoka neden olabilir. Hastaların % 5’i arı sokmalarına karşın alerjiktir.
- Hasta/yaralıya yardım etmeden önce bölgenin güvenli olduğundan emin olunur.
- Ortamda tehlike devam ediyor ise hasta/yaralı ile birlikte olay yerinden uzaklaşılır ve güvenli bir yere sığınılır.
- Etkilenen bölge su ve sabun ile yıkanır.
- Arının iğnesi cilt üzerinde görülüyorsa çıkarılır.
- Arının iğnesi mümkün olduğunca hızlı çıkarılmaya çalışılır.
- İğneyi çıkarmak için kredi kartı, cetvel veya anahtar arkası gibi düz kenarlı bir alet kullanılır.
- İğne dışarı çıkıncaya kadar iğnenin olduğu yer kullanılan aletle nazikçe kazınır.
- İğneyi sıkmak cilde daha fazla zehrin salınmasına neden olabileceğinden, cımbız gibi aletlerle sıkarak çıkartmaya çalışmaktan kaçınılmalı.
- Soğuk uygulama yapılarak ödem ve zehir emilimi azaltılır.
- Ağız içi sokmalarında, alerji hikâyesi olanlarda ve tüm vücudu ilgilendiren (sistemik) bulgular gösterenlerde hemen 112 acil yardım numarası aranarak ya da aratarak yardım istenir.
- Nefes darlığı, dil, boğaz ve yüzde şişlikle ciddi alerjik bulguları olan hastaların reçete edilmiş ilacı (Epinefrin otomatik enjektörü) varsa hasta/yaralının bacağı üzerinden kaslı bir bölgeye uygulanır.